================================>
دکتر فرامرز سهرابی اسمرود*
پیش گفتار
هوش به مثابه توانایی ذهنی در کانون توجه روان شناسان و سایر پژوهشگران و متخصصان علوم انسانی است. آیا هوش یک چیز است یا چند چیز؟ برخی از صاحب نظران مانند اسپیرمن آن را پدیده منفرد می دانند و برخی دیگر مثل تورستون انواعی برای هوش قائل هستند و آن را به مثابه چند توانایی مجزا درک می کنند. دیدگاه های دیگری در مورد هوش نشانگر تنوع مفهوم هوش است از جمله: هوش سیال و هوش متبلور جیمز کتل، نظریه هوش سه لایه ای جان کارول، هوش چندگانه تیلی. در این میان، گاردنر بر اساس نظریه هوش چندگانه، برای هر فرد ۸ نوع هوش متفاوت قایل است که هر کدام از آنها، توانایی متفاوتی را شامل می شوند. در راستای طرح انواع هوش، گلمن از هوش هیجانی سخن می راند و ایرلی و انگ مفهوم هوش فرهنگی مطرح میکنند و بوربا برای اولین بار هوش اخلاقی را عرضه می کند. در همین راستا، استیونز مفهوم “هوش معنوی” را در سال ۱۹۹۶ به عرصه ادبیات دانشگاهی وارد می کند.
آنچه در مورد انواع هوش گفته شد، نشانگر این نکته است که سازه هوش، هرچند مفهومی منسجم و یکپارچه است ولی این ظرفیت را نیز دارد که رنگین کمانی از هوش را به نمایش بگذارد. هوش معنوی در این گستره هوش، با عنایت به تعریف ماهیت انسان به مثابه موجودی زیستی، روانی، اجتماعی و معنوی از درخشش و برجستگی ویژه ای در دنیای روان شناسی برخوردار است. از آنجا که در دیدگاه مبانی انسانشناختی اسلام، انسان مستعد کمال و سعادت اختیاری است که در صورت انتخابهای صحیح و در چارچوب هدایت الهی و رشد عقلانی و پایبندی به شریعت اسلامی و کسب فضائل معنوی میتواند به مراتب عالی نائل شود، خردورزی، عقلانیت و بهره مندی از دانش و تجارب انسانی مورد تأکید اسلام است و وحی، مایه شکوفایی عقل محسوب میشود. از این رو تمدنسازی و پیشرفت اسلامی افزون بر تکیه بر اصول، ارزشها و تعالیم اسلامی، مبتنی بر عقل و هوش و دانش بشری نیز هست.
مطالعه و جستجو در قرآن کریم و سایر منابع و متون دینی بیانگر این واقعیت است که در آموزه های اسلام، هوش معنوی با مفاهیم، َاصطلاحات و عباراتی همچون، خرد، عقل قدسی، عقل رحمانی، عقل نوری، حجر، کیاست، حکمت، همان معنایی را تصویر و ترسیم می کند که از مفهوم هوش معنوی در ادیبات علم روان شناسی صادر می شود. وجه اشتراک همه مفاهیمی که معادل مفهوم هوش معنوی در نظر گرفته می شود، از جنس توانایی یا همان توانایی معنوی است. منظور از معنویت در این نوشتار معنویتی است که خاستگاه و منشا آن دین است، نه هر معنویتی که پایه و اساسی ندارد و در یک کلام، معنویت خداسو در اینجا مد نظر است.
با عنایت به اینکه در کتاب قبلی خود و همکارم “هوش معنوی و مقیاس های سنجش آن” باب بحث کوتاهی در مورد “درآمدی بر مولفه های هوش معنوی در آموزه های دین اسلام” گشوده شده بود و از سوی دیگر، دو طرح پژوهشی دیگر در این حوزه را در دانشگاه علامه طباطبائی و صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران، معاونت علمی ریاست جمهوری، به انجام رسانده بودم و چندین رساله دکتری و ارشد را در حوزه دین و معنویت و هوش معنوی راهنمایی کرده ام، در این اثر، با سعی و تلاش و جستجوی علمی بیشتر، این انگیزه در نویسنده تقویت شد که عرصه جدیدی را در خصوص “هوش معنوی در آموزه های اسلام” بگشاید. خدا را شاکر و سپاسگزارم که این توفیق را نصیب من کرد تا این مهم را با بضاعت علمی اندک خود به سرانجام برسانم و نتایج مطالعات، تحقیقات و یافته ها را به رشته تحریر در آورم و در معرض دید و نقد پژوهشگران، صاحب نظران، اندیشمندان و دانشجویان گرامی قرار دهم.
لازم میدانم از همکار ارجمندم آقای مسعود خوانین زاده کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث که در تهیه پیشینه موضوع و استخراج مفهوم هوش معنوی از منابع دینی کمک کردند، همچنین از محققان ارجمند استاد محمدرضا حکیمی و آقای رحیم میردریکوندی که از بحث ایشان در باب عقل در این اثر بهره فراوان برده ام، تشکر کنم. از معاونت محترم پژوهشی و مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه علامه طباطبائی که بخاطر فراهم کردن زمینه لازم باعث شدند که این اثر به زیور طبع آراسته گردد، نیز سپاسگزارم. نظرات، نقدها و دیدگاه هاف و پیشنهادهای مخاطبان و خوانندگان عزیر این اثر را با دیده منت می پذیرم.
ایمیل: asmar567@yahoo.com