::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::>

احمد مسجد جامعی                                                                       

::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::>

«و اهل عجم، خروس را و بانگ او را به وقت خجســته دارند، خاصه

خروس سفید را و ایدون همی گویند که به هر خانه ای مرغ باشد، دیوان در آن

خانه نیایند» (تاریخ بلعمی)

در گاهشماری های کهن، سال ۱۳۹۶ ،سال خروس است و جالب است

که درمیان جانوران این گاهشماری، هیچ یک شاید به اندازة خروس، این اندازه

نشانه از ایران و فرهنگ ایران نداشــته باشد. در ایران خروس و سروش به

معنای صدای غیبی و آسمانی، ریشة مشترکی دارند و خروس «مرغ سروش

پاک» بوده و بر خوش یمنی و خجستگی این پرندة باشکوه تأکید شده است

و اکنون همراهی خروس با نوروز و سال نو، نویدبخش سالی نیکو و مبارک

است. جایگاه خروس در ادبیات دینی و غیر دینی پیش و پس از اسلام و نظم

و نثر فارسی و فرهنگ عامه و هنر و صنایع قدیم و جدید به اندازه ای است که

بی گزافه در این باره می توان بسیار گفت و نوشت .

در دورة هخامنشیان، نماد خروس به وفور دیده می شود و حتی گفته اند

که در لشکرکشی ها به نشانة پیروزی و خجستگی، خروس با خود می بردند

تا بدانجا که یونانی ها و رومی ها به خروس «مرغ ایرانی» می گفتند. در عصر

ساسانی هم بر پارچه های باقی مانده از آن دوران نقش خروس بارها تکرار شده

است و به نوشتة گیرشمن، ایرانشناس برجستة فرانسوی، این نقش نشانی از

«فره ایزدی» بود. نقش خروس را در ظروف و اشیای باقیمانده از آن ادوار هم

می توان دید و استمرار آن در هنر معاصر ایران هم سخت قابل توجه است .

از نکته های جالب این که نقش خروس در دورة پس از اسلام هم همچنان

حفظ شد و حتی در زمینه هایی گسترش یافت، به ویژه از این حیث که خروس

مظهر سحرخیزی و وقت شناسی است. در فرهنگ دینی ما، گذشته از درک

فضیلت اقامة نماز صبح در اول وقت، به آثار شگفت انگیز «انفاس سحری» و

«سحرخیزی» اشاره های بسیار هست و بسامد کلمة «سحر» در شعر شاعران

مشهور مانند سعدی و حافظ نشان می دهد که بزرگان تا چه حد به انفاس

سحری اهمیت می داده اند و خروس پرنده ای است که رسیدن بامداد و روز نو

را به بانگ بلند نوید می دهد .

گذشته از خود خروس، اجزایی از پیکر او هم نشانه ای از فر و شکوه و

در عین حال زیبایی و فریبندگی بوده است؛ مانند «چشم خروس» و آشناترین

متنی از متون منظوم کهن در این زمینه، شــاهنامة فردوسی است، به ویژه در

دیباچة آن، آنجا که فردوسی ابیاتی را به وصف «نبی و وصی» اختصاص داده

است، وقتی می خواهد کشتی پیامبر(ص) و امام علی(ع) را در میان کشتی های

دیگر به صورت مشخص و آشکار و در کمال زیبایی وصف کند، می گوید:

یکــی پهن کشــتی بســان عروس

بیاراســته همچــو چشــم خروس

در فرهنگ عامة ایرانیان، به جرات می توان گفت که هیچ پرنده ای به اندازة

خروس جایگاه ندارد و در بسیاری از آداب و رسوم، جای پایی از خروس

می توان یافت. حتی در روزگاران بسیار دور و در مناطقی که شهری یا منطقه ای

هم ایرانی نبود، باز رد پایی از خروس دیده می شــد. در بصره که بسیاری از

ساکنان آن ایرانی یا ایرانی تبار بودند، گویند که اگر کسی در خانة خود خروس

ســپید نگه می داشت، مردم به او گمان «زندقه» می بردند، یعنی او را به یکی

از آیین های کهن ایران باستان پایبند می دانستند. گویندة این سخن، جاحظ،

دانشمند قرن سوم قمری است که قسمت عمده ای از عمر طولانی خود را در

همین بصره گذراند و بنابراین، گفته های او نشان می دهد که در آن روزگار هم

خروس پرنده ای ایرانی محسوب می شده است .

خروس روایتگر روشــنی و پیام آور صبح و ســحر است و بانگ او،

نشــانه ای از گذر زمان و هشدار برای هشیاران است، چنانکه در یک رباعی

مشهور منسوب به خیام هم به زیبایی تمام، بانگ خروس بدین گونه وصف

شده است:

هنگام ســپیده دم خروس ســحری

دانی که چــرا همی کند نوحه گری؟

یعنــی کــه نمودنــد در آیینة صبح

کز عمر شبی گذشت و تو بی خبری !

خروس نشانة قدرت و جنگاوری هم هست و به سبب همین جنبه است

که خروس بازها بین دو خروس جنگ راه می اندازند و شــایدخروس بازی

هنوز هم در مناطقی از ایران رایج باشــد. در گذشته های نه چندان دور و تا

همین چند سال پیش، در اطراف خیابان صاحب جمع و میدان مولوی و کوچة

مرغی ها، در روزهای جمعه یکی از سرگرمی ها، تماشای خروس بازی بود. این

خروس ها از نژاد خاصی بودند و قامتی بلند و پاهایی کشیده و ضخیم تر از

خروس های معمولی دیگر داشتند و حتی نه فقط نوک، بلکه ضربه های پای آنها

هم برای ناکار کردن حریف کاری بود و به این نژاد، خروس لاری می گفتند.

از پیشترها در یکی از میدان های شهر لار، مجسمه ای از این خروس برافراشته

بودند. این خروس ها چندان مصرف خوراکی نداشتند، بلکه ورزیدگی آنها

برای نمایش و مسابقه مهم بود و در بین افغانستانی ها این سرگرمی هنوز هم

هواداران بسیار دارد و گاهی این گونه خروس ها را به گردش هم می برند و به

اصطلاح می گویند خروس َ«چ َکر» زده یعنی به گردش رفته است.

دیگــر پیام های همراه با خروس، یا به عبــارت دیگر خروس خوان،

فراخواندن به زندگی و کوشش و جوشش است؛ مانند شعر «قوقولی قوقو»ی

نیما یوشیج. رنگ پرها و تنوع رنگ ها و استواری اندام و صافی چشم خروس،

این پرنده را موضوع جالب توجهی برای نقاشی و تصویرگری جلوه می دهد.

در میان نقاشان، مرحوم محمدعلی ترقی جاه، بیش از همه به خروس و اسب به

عنوان نماد برگزیده توجه داشته است و آن را بارها محور و موضوع نقاشی های

خود قرار داده بود. او بسیار بیشتر از دیگر نقاشان، به انحناء و قوس های بدن

و زیبایی ســر و گردن و اندام اسب و خروس توجه می ورزید. ترقی جاه هر

سال در نوروز به مشهد سفر می کرد و فرصت دیداری دست می داد. ایشان

می گفت: پس از شرکت در نخستین نمایشگاه خارجی فهمیدم که می باید نماد

و نشانة خاصی برای خود انتخاب کنم و از آن پس به سمت اسب و خروس

رفتــم. به نظر من، این انتخاب چندان هم تصادفی و اتفاقی نبوده و کاملا با

مطالعه صورت گرفته اســت، زیرا اسب و خروس در فرهنگ و تمدن ایران

جایگاه خاصی دارند. جای خوشبختی است که فرزند ایشان همان راه را ادامه

می دهد، ولی به صورت حجمی. بهرام دبیری هم از نسل هنرمندان پیشین است

که نقاشی خروس او، از ادبیات کلاسیک ایران فاصله ای ندارد، هرچند که

به شیوة «مینی مال» است. آقای نورالدین زرین کلک، هنرمند و پدر پویانمایی

ایران، خروس را در همان شــیوة نقاشــی های دوست داشتنی با رنگ های

دلچسب و متنوع آراسته است. اما در میان نقاشان نسل امروز تلقی های دیگری

از خروس است که از تلقی قدیم فاصله گرفته و برداشت های تازه ای پیش

می کشد. این برداشت ها در خور تأمل اند و نشانه هایی از دل نگرانی های این

نسل را در خود دارند .

در میان نقاشی جوانترها، اقتدار و مردانگی، شکلی از خشونت را بازتاب

می دهد؛ مانند خشونتی که در نزاع جمعی میان چند خروس تصویر شده است.

حال آن که خروس بازها، تنها دو خروس را به جان هم می اندازند و بر ســر

هریک شرط بندی می کنند. سال گذشته نمایشگاهی با موضوع خروس برگزار

شد، که در آنها، غالبا کمتر خروسی را با همان قوت و قدرت و شکوه و زیبایی

طبیعی آن می شد دید .

خانم فروتن، از هنرمندان امروز و مدیر گالری شــکوه، خروسی را با

همان قوت و قدرت و زیبایی طبیعی و قدیمی اش کشیده با این تفاوت که به

پایش گیوة گشادی کرده است. دربارة این تابلو هنرمند گرامی، آقای نوری،

می گفت آن وقت ها سهراب سپهری به جای کمربند، بند شلوار می بست، همان

وسیله ای که تا پیش از آمدن کمربند و کش لاستیکی رواج داشت و به آن لیف

تنبان می گفتند و از قول سهراب می گفت: می خواهم با این کار جوانان را به

ساده پوشی تشویق کنم. تلقی استاد از گیوة پای خروس چنین بود ولی شاید

این گیوه نمادی از روستایی بودن نگرش های مردسالارانه و اقتدارگرایانه باشد.

این معنا با شعر اخوان که عموما درونمایه و فضای آن با یاس و سرخوردگی

اســت، همخوانی دارد که خروس و خر را در «ده کوره دور افتاده از معبر»

توصیف می کند. طراح جوان، آیدین قشــلاقی، تابلویی ذیل شعر مشهور

ملک الشعرای بهار، «یکی زیبا خروسی بود جنگی»، ارائه داده که تنها با دو

رنگ سرخ و سیاه، کار را به پایان برده است. در این تابلو خشونت ویژه ای

در نوک خروس به چشم می خورد و کاکل و صورت او پوشیده از لکه های

خون است که فضای پیرامون را هم در بر می گیرد. به هر حال این تمایلات در

میان هنرمندان امروز فکر معمول زمانه را نشان می دهد وجه دیگر این آثار نقد

قدرت و بیانگر صورت هایی از خشونت و مردسالاری در فضای ذهنی جامعه

است که هنرمند با تصویر خروس بر آن به طور ویژه تأکید می کند.

دربارة خروس و خروس سفید و جایگاه آن در فرهنگ قدیم و جدید

ایران گفتیم، اما خروس سیاه هم خواصی دارد که در خروس های دیگر نیست.

یک بار در تهرانگردی در محلة فرحزاد، با مرغ و خروس فروشی افغانستانی

روبرو شدم که سفارش هم می گرفت و برای مرغ و خروس های خود خواصی

هم ذکر می کرد؛ از جمله خروس سیاه او قیمت بسیار بالاتری از خروس های

دیگر داشت و او می گفت به این سبب که خروس سیاه خواص عجیبی دارد

و موجب رفع چشم زخم و ابطال سحر و جادو هم می شود، البته به شرط آن که

به توصیه های این فروشنده به طور کامل عمل می شد .

در میان نویســندگان، داستان خروس از آقای ابراهیم گلستان به سبب

مفاهیم پنهان آن، جایگاه خاصی دارد و بسیار خواندنی است .

سال خروس مبارک

::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::>

*منبع:روزنامه اطلاعات/۲۵ اسفند ۱۳۹۵

::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::>